रत्नानि कुत्र?

किञ्चित् विशालं राज्यम्| तत्र कश्चन वृध्दः वणिक् आसीत्| कदाचित् सः तस्य केनचित् सुहृदा सह अन्यं ग्रामं गन्तुं प्रयाणं अकरोत्| किञ्चित् कालानन्तरं तयोः पथि चक्रवातः अभवत्| तदा तौ पथः समीपे किञ्चित् पुरातनं धाम अस्ति तत्र रक्षणाय अस्थगयताम्| यदा वणिजः सुहृद् धाम्नि अपश्यत् तदा सः एकं लघुं स्युतं प्राप्नोत्| यदा सः तं स्यूतम् उदघाटयत् तदा अन्तः रत्नाणि अपश्यत्| सः तं रत्नानां स्यूतं वणिजं दर्शयित्वा अवदत् - "प्रायः कस्यचित् अन्यस्य पथिकस्य स्यूतः अस्ति| आवां श्वः पुनरागत्य राज्ञे दास्यावः" इति| वणिक् अवदत् - "भोः निष्कपट सुहृद्, राज्ञे किमर्थं ददावः? तत्स्थाने आवाम् एव अर्धम् अर्धं विभजनं कृत्वा गृह्णीवः" इति| सुहृद् अवदत् - "भवान् अति बुद्धिमान्| तदेव करवाव" इति|

अग्रीमे दिने परान्हे वणिजः सुहृद् राज्ञ: सभां गत्वा एतां घटनां अश्रावयत्, अवदत् च - "वणिक् सर्वाणि रत्नानि अग्रुह्णात्" इति | राजा वणिजं आहूय अपृच्छत् - "भोः वणिक्, तव सुहृदः वाक् सत्या किम्?" इति| वणिक् अवदत् - "न राजन्, अहं पुनरागत्य मध्यान्हे एव सुहृदे अर्धरत्नानि अददाम्" इति | राजा अपृच्छत् - "कोऽपि साक्षी आसीत् तदा?" इति| वणिक् अवदत् - "आम्, मम द्वौ  कर्मकरौ तदा तत्र आस्ताम्| तौ अपश्यताम्" इति| राजा तौ आव्हातुम् आदेशम् अददात्| अनन्तरं वणिजम् अपृच्छत् - "रत्नानां वर्णः कः आसीत्? त्वं कथं रत्नानि सुहृदे अददात्?" इति | वणिक् अवदत् - "रत्नानां वर्णः श्वेतः आसीत्| अहं रक्तवर्णेन स्यूतेन तानि रत्नानि सुहृदे अददाम्" इति | राजा अवदत् - "अस्तु| तत्र शान्तः उपाविश| किमपि मा वद" इति |

यदा वणिजः कर्मकरौ आगच्छतां तदा राजा केवलम् एकं कर्मकरम् अन्तः आह्वयित्वा रत्नानां वर्णः, वणिक् तानि कथं अददात् इति अपृच्छत्| कर्मकरः अवदत् - "रत्नानां वर्णः रक्तः आसीत्| वणिक् तानि हस्ताभ्यां सुहृदे अददात्" इति| राजा अपरं कर्मकरं आह्वयित्वा समानौ प्रश्नौ अपृच्छत्| सः कर्मकरः अवदत् - "रत्नानां वर्णाः भिन्नाः आसन्| वणिक् तानि श्वेतस्य वर्णस्य स्यूते स्थापयित्वा अददात्" इति| राजा अवदत् - "भोः वणिक्, त्वं च, तव कर्मकरौ च असत्यं वदन्ति इति तु स्पष्टम्| सर्वाणि रत्नानि झटिति तव सुहृदे देहि| अपि च दण्डार्थं शतसुवर्णनाणकनि राज्यस्य वित्तकोषे पूरय| पुनश्च एतत् मा कुरु" इति|

दीपाली भागवत

यत् इच्छसि तत् ददातु

अयं धनवान् हरि: | अस्य पुत्र: जगजित्  | हरे: पुत्रप्राप्ति: बहुकालेन अभवत्  अत: यद्यपि हरि: वृद्ध: अभवत् तथापि जगजित् बाल: एव  | हरे: सुहृत् सुधांशु: | सुहृदि हरे: दृढ: विश्वास:| यदा हरे: मृत्युसमय: समीपम् आगच्छत् स: मृत्युपत्रे अलिखत् यत् "मम इदं मित्रं सुधांशु: अस्य जगजित: पालक: भवतु | मम इमां संपदम् अयम् रक्षतु | इमानि कार्याणि सम्यक् करोति चेत् अस्य जगजित: युवाकाले सुधांशु: यत् इच्छति तत् अस्मै जगजिते ददातु | अस्या: संपद: अवशिष्टम् अयं सुधांशु: प्राप्नोतु "| यथा उक्तं सुधांशु: अनया संपदा जगजितम् अष्टादशवर्षपर्यन्तं लालयति पालयति च |

अनुवर्तते |

यदा संपद: विभजनसमय: आगच्छत् सुधांशो: मनसि लोभ: उदभवत् | तस्या: संपद: द्वे गृहे, चतुर: भूमिखण्डान्, षड् वृषभा: वृषभान्, अष्टात्रिंशत् धेनू:, पञ्चाशत्सहस्राणि रुप्यकाणि च स: स्व्यकरोत् |  यत् अवशिष्टं एकं गृहं, द्वौ भूमिखण्डौ, त्रीन्  वृषभा: वृषभान्, चतस्र: धेनू:, पञ्चसहस्राणि रुप्यकाणि च जगजिते अददात् | जगजित् अपृच्छत् "किमर्थम् ईदृशं ईदृशम् अयोग्यम् विभजनम्?" इति | तदा सुधान्शु: तं मृत्युपत्रम् अदर्शयत् अकथयत् च "तव पिता एव माम् असूचयत् यथा इच्छा तथा करोतु" इति | तत् दृष्ट्वा निराश: जगजित् अचिन्तयत् यत् "अयं तु घोर: अन्याय: | कथं मम पिता मृत्युपत्रे ईदृशम् अलिखत्? अस्मिन् किमपि गूढम् गूढं दृश्यते | अस्य नगरस्य विद्वांसं न्यायमूर्तिम् इदं मृत्युपत्रं दर्शयामि पृच्छामि द्रक्ष्यामि दर्शयिष्यामि प्रक्ष्यामि च" |

अनुवर्तते |

न्यायमूर्ति: इमां वार्ताम् अश्रुणोत् मृत्युपत्रं मृत्युपत्रम् अपश्यत् च | स: सुधांशुम् आह्वयत् | तम् अवदत् "भो: इयं संपद् तु जगजित: पितु: | वस्तुत: अस्या: स्वामि स्वामी तु जगजित् एव | तस्य पालनार्थम् अस्या: स्वल्पभागं स्वीकुरु | अवशिष्टं जगजिते देहि" | इति | चतुर: सुधांशु: अवदत् "भो: मम मित्रम् अजानात् पुत्रपालनम् कीदृशं कठीणं कार्यं अत: यथेच्छ यथेच्छम्  मूल्यम् स्वीकर्तुं स्वीकुरु इति स: माम् असूचयत् | मम मृतस्य मित्रस्य इच्छाम् अहम् कथं त्यजामि" | इति | न्यायमूर्ति: तस्मात् अपि (तस्य अपेक्षया) चतुर: (तेषु चतुरतर:) | स: अपृच्छत् "अस्तु| त्वम् स्वस्य कृते किम् इच्छसि?" इति |  सुधांशु: अवदत् "द्वे गृहे, चतुर: भूमिखण्डान्, षट् वृषभान्, धेनूनाम् अष्टात्रिंशत्, पञ्चाशत्सहस्राणि रुप्यकाणि च इच्छामि" इति | न्यायमूर्ति: अवदत् "अस्तु | मृत्युपत्रे एवमेव लिखितम् यत् त्वम् इच्छसि तत् अस्मै जगजिते ददातु इति | अत: जगजिते द्वे गृहे, चतुर: भूमिखण्डान्, षड् वृषभा: वृषभान्, अष्टात्रिंशत् धेनू:, पञ्चाशत्सहस्राणि रुप्यकाणि च देहि | अवशिष्टं त्वं स्वीकुरु | इयम् एव तव मृतमित्रस्य इच्छा" इति |

-ज्योति गावडे

  

शिवराजस्य राजमुद्रा

शिवराजस्य विषये नानाविधा: कथा: प्रसिद्धा: सन्ति | कथाभ्य: तस्य वीरता च धर्मसहिष्णुता च दूरदृष्टि: च सहजतया दृश्यते | परन्तु तस्य अन्याम्  एकां विशेषतां बहुजना: प्राय: न जानन्ति | स: संस्कृतभाषां प्राकृतभाषां  च पुरसकरोत् | तस्मिन् समये औरङ्गजेब आदिलशाह निजामशाह कुतुबशाह च म्लेच्छा: राज्यकर्तार: आसन् | तेषां प्रभावात् बहव: उर्दूभाषाशब्दा: प्रचलिता: सन्ति | शिवराज:  तान् संस्कृत वा प्राकृतभाषायां पुन:परिवर्तितुम् विशेषेण प्रयत्नं अकरोत् | तस्य आदेशेन रघुनाथपन्तहणमन्तेनाम पण्डित: राज्यव्यवहारकोषम् निरमात् यत्र स: राज्यव्यवहाराय ये शब्दा: आवश्यका: तान् संस्कृतभाषया अलिखम् यथा चाकरस्य स्थाने सेवक: गर्मस्य स्थाने उष्ण: इति | शिवराजस्य राजमुद्रा अपि संस्कृतेन लिखिता आसीत्  यत् प्रतिपच्चन्द्रलेखेव वर्धिष्णु विश्ववन्दिता शाहसुनो: शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते | या प्रतिपदि चन्द्रलेखा इव वर्धते यां विश्व: वन्दते च एषा शाहस्य पुत्रस्य शिवस्य मुद्रा जनानाम् कल्याणार्थं राजते इति |

- ज्योति गावडे

केतकपुष्पवल्ली

व्यालाश्रयापि विफलापि सकण्टकापि  

वक्रापि पङ्किलभवापि दुरासदापि

गन्धेन बन्धुरिह केतकपुष्पवल्ली 

एको गुण: खलु निहन्ति समस्तदोषान् |

व्यालाश्रयया केतकपुष्पवल्ल्या क्रूरा: व्याला: आश्रिता: ​सन्ति | विफलाया: तस्या: फलानि अपि न प्राप्तुं शक्यते | सकण्टकायां तस्यां कण्टका: अस्ति |  पङ्किलभवाया: तस्या: उद्भव: पन्किले भवति  | वक्रतया वर्धन्ती सा वक्रा अस्ति | दुरासदाम् तां कष्टेन एव द्रष्टुं शक्यते |  यद्यपि तस्या: एते दुर्गुणा: तथापि सुगन्धितपुष्पायां तस्यां सर्वे स्निह्यन्ति | तस्या: पुष्पाणां गन्धेन जना: तस्या: अन्यान् दुर्गुणान् विस्मरन्ति | सा इह बन्धु: भवति | एकेन गुणेन अपि समस्तानाम् दोषानाम् निवारणम् भवितुम् अर्हति खलु | 

राजहंस:

कस्मिन्श्चित् सरसि अनेके कादंबशिशव: आसन् |  श्वेतवर्णिषु तेषु एक: शिशु: कृष्णवर्णी आसीत् | सर्वे तं अपीडयन् | तेषां कटुवचसा अवमता एकाकिना तेन स्वस्य वर्ण: एव दोष: इति स्वीकृतं | पयसि स्वस्य प्र्तिबिम्बदर्शनम् अपि त्यक्तवान् स: | सर्वान् विहाय स: एकाकि एव अखेलत् | कालान्तरेन वयसा वपुषा च सर्वे युवान: अभवन् | एकस्मिन् दिने स: अवागच्छत् यत् जना: अन्येषां कादम्बानाम् अपेक्षया तं अधिकेन उत्साहेन पश्यन्ति, अन्यान् जनान् दर्शयन्ति च | एतद् किमर्थं इति ज्ञातुं स: एकवारं अम्भसि पश्यामि इति अचिन्तयत् | अहो आश्चर्यं | स: अपश्यत् स: तु अतिश्वेतवर्णी सुष्ठु: राजहंस: आसीत् | अतिमुदा स: तत: अन्यस्य सरस: दिशि यत्र बहव: राजहंसा: आसन् तत्र उड्डयनम् अकरोत् |     


- ज्योति गावडे