बहुरूपिण: कौशलम्

कस्मिन्स्चित् नगरे कश्चित् बहुरुपी आसीत् | स: कानिचन रूपाणि (धारयन्) धृत्वा जनानां मनोरञ्जनम् कृत्वा स्वस्य उदरनिर्वाहं करोति स्म | कस्मिन्स्चित् दिने स: किञ्चिदपि धनम् न प्राप्तम् | कस्माच्चित् धनिकात् दानम् याचयामि  इति चिन्तयित्वा स: आपणम् अगच्छत्  | तत्र कस्यचित् धनिकस्य शकटम् गच्छन् आसीत् | कथंचित् तं रोधित्वा स: धनिकं आह्वयत् यत् अहं बहुरुपित्वेन (बहुरुपकत्वेन) उपजीविकां करोमि | अद्य मम कलां दृष्ट्वा अपि केनचित् अपि जनेन धनम् न दत्तं | भवान् पञ्च नाणकानि ददाति चेत् कस्याश्चित् विपण्या: परिवारस्य कृते अन्नं क्रिणामि | धनिक: वदति भो: मां अपि किञ्चन रूपं दर्शयतु | तत् यदि मह्यं रोचते तर्हि न केवलं पञ्च परन्तु पन्चाशत् नाणकानि अपि ददामि इति |  बहुरुपी क्षणमात्रं अचिन्तयत् अवदत् च "अस्तु | अद्य मन्दिरे कस्यचित् महत: साधो: आगमनम् अस्ति | इदानीम मम तत्र गन्तव्यम् अस्ति | भवान् अपि विपण्या: कार्यं समाप्य तस्य दर्शनं करोतु | अहं अनन्तरं भवत: गृहं आगत्य भवन्तं मम किमपि रूपं दर्शयामि इति |

बहुरूपी तत: प्रतिष्ठते | धनिक: अपि कार्याणि समाप्य ऊहते साधुपुरुषा: क्वचिदेव अत्र आगमनं कुर्वन्ते | अहं निश्चितेन तस्य दर्शनाय प्रयते इति | यदा धनिक: मन्दिरं (प्राप्यते) तदा बहुजना: तत्र साधुम् अर्चयन्ते | तस्य कृते नैवेद्यं, वस्त्राणि धनं च ददते | ध्यानमग्न: साधू: तान् उपहारान् एकवारम् अपि न ईक्षते | धनिक: साधुं वन्दते | स: तं शतनाणकानि अर्पयित्वा गृहस्य प्रति प्रयाणं कुरुते | तस्य पृष्ठत: साधू अपि तत्र आगत्य धनिकं सङ्गच्छते | साधु: तदा स्वस्य सत्यरूपं विवृणुते |

स: तु बहुरूपी एव वर्तते | स: धनिकेन दत्तानि शतनाणकानि अपि धनिकाय प्रतिदत्ते | आश्चर्यचकित: धनिक: भाषते "भो: किमर्थं शतनाणकानि त्यक्त्वा पञ्चाशत नाणकानि स्वीकर्तुम् अत्र आगमनं कुरुषे?" | बहुरूपी ब्रूते  "अहं तु साधु इव महान् न वर्ते | परन्तु व्यवसायं प्रति मम साधुत्वम् विद्यते | यदि अहं रुपान्तरेण यत् लभे तत् स्वीकुर्वे तर्हि अहं वञ्चक: अहं बहुरूपी न | जना: मम कौशलम् अपि न जानते यत: अहं जनान् मम सत्यरूपम् अपि दर्शयितुं न शक्नोमि" इति | धनिक: एतत् श्रुत्वा मोदते | स: बहुरूपिणे शतनाणकानि दत्ते  |  

अष्टाध्यायीसूत्रपरिचय:

पाणिने: अष्टाध्याय्याम् व्याकरणनियमा: अतिसङ्क्षिप्तरुपेण दत्ता: आसन् | स: आरम्भे माहेश्वरसूत्राणि नाम स्वरव्यञ्जनयो: विशिष्ठान् समूहान् अयोजयत् |प्रत्येके सूत्रे अनुबन्ध: नाम अन्तिमवर्ण: अस्ति | कस्माच्चित् सूत्रात् अनुबन्धं विहाय कञ्चिदपि वर्णं स्वीकृत्य तत्परं कञ्चिदपि अनुबन्धं योजयित्वा य: द्विवर्णीय: शब्द: भवति तस्य प्रत्याहार: इति संज्ञा |उदा. "इक्" प्रत्याहार: 'इ' वर्णात् आरभ्य 'क्' अनुबन्धपर्यन्तम् अनुबन्धान् विहाय सर्वान् वर्णान् बोधयति | तथैव "यण्" प्रत्याहार: 'य' वर्णात् आरभ्य 'ण्' अनुबन्धपर्यन्तं, "अच्" प्रत्याहार: 'अ' वर्णात् आरभ्य 'च्' अनुबन्धपर्यन्तं सर्वान् वर्णान् बोधयति | अष्टाध्याय्या: षष्टमे अध्याये प्रथमे पादे सप्तसप्ततितमे सूत्रे इमे त्रय: प्रत्याहारा: सन्ति |   "इकोयणचि" नाम अस्मिन् सूत्रे "इक्" प्रत्याहारात् कश्चित् वर्णस्य अनन्तरं "अच्" प्रत्याहारस्य कोऽपि वर्ण: आगच्छति चेत् तस्य स्थाने "यण्" प्रत्याहारे क्रमश: य: वर्ण: अस्ति तम् योजयतु इति उपदेश:|
उदा. पितृ पदस्य तृतीयाविभक्त्या: एकवचनप्रत्ययम्  | तत्र पितृ पदस्य  ऋकारात् अनन्तरम् आ आगच्छति | अत: इक् प्रत्याहारत: ऋ इति तृतीय वर्णस्य स्थाने यण् प्रत्याहारत: तृतीय वर्ण: 'र' आगच्छति | अत: तस्य तृतीयाएकवचनं "पित् + र  + आ = पित्रा" भवति | तथैव मत्या, धेन्वा च |



 

पूर्णप्रत्ययान्ताः विविधानि वाक्यानि

1.विद्यालये शामला परिचर्चास्पर्धे प्रथमम् स्थानं अप्राप्नोत्॥ इदम् तस्याः स्वर्णपदकं |

2.रविः अपि स्पर्धां अकरोत् परन्तु सः द्वितियां श्रेणीम्  अप्रप्नोत् |अयम् तस्य पुरस्कारः |

3.मम सख्याः पुत्र्याः (putri shasti ekavachanam) जन्मदिमनम् भवति। सा एकादशी वर्शी (वर्शः) असित् । इदानिम् सा द्वदशी वर्शी (वर्शः) भवति। त्रिंषतः वर्शात् सा द्वात्रिंशतः भवति|

4.प्रथमम् मार्गे वामतः चल। किन्चित् दुरे रक्तवर्णस्य भवनस्य   कृते अन्वेशयतु |भवने पन्चमे  कुट्टिमे दक्षिणतः पञ्चदशादिक पन्चशततमम् सङ्ख्याफलकं पश्यतु। तत् मम गृहम् नास्ति| तत् पर्ययाम् वमतः वातायनं प्रति चलतु। अत्र पन्चविम्शातधिक पन्चशतमं सन्ख्यफलकम् द्रुष्ट्वा द्वारघन्टां नादयतु|

5.सः पञ्चमः पर्यायः चालनपरीक्षां अददत् । अस्य तस्य षष्टः ।

6.प्रातःकाले बालकौ प्रथमम् चमसौ स्वीकुरुतः |द्वितीयम् अल्पाहारं खादतः|त्रुतीयम् क्षीरं पिबतः|

7.विद्यालये प्रथमा कक्षा दशाधिक अष्ठवादने भवति ।

-कल्पना

झाशीराज्यस्य राज्ञी लक्ष्मीबाई

लक्ष्मीबायः जन्मः काशीनगरे अभवत् | तस्याः नाम तदा मन्निकर्णिका आसीत् | यदा सा चतसृणां वयसः आसीत् तदा तस्याः माता दिवङ्गता अभवत् | बाल्यकाले नानासाहेबमहोदयः च तात्याटोपेमहोदयः च तस्याः सखायौ आस्ताम् | ताभ्यां सह सा अश्वारोहणं च खड्गयुद्धकौशलं च शस्त्रमुन्चनं च अपठत् | अनन्तरं तस्याः विवाहः झाशीराज्यस्य राज्ञा सह अभवत् | तदा तस्याः नाम परिवर्त्य लक्ष्मीबाई अभवत् | कस्मान्चित् वर्षात् अनन्तरं यदा राजा अस्वस्थः अभवत् तदा तौ एकस्य पुत्रस्य दत्तस्वीकारं अकुरुताम् | राज्ञः मृत्युअनन्तरं (संधि किम्?) आङ्ग्लशासनम् दत्तपुत्राय सिंहासनं न अददात् | झाशीराज्यम् आङ्ग्लराज्ये सलग्नम् कर्तुं योजनाम् अकरोत् | अपि च लक्ष्मीबायै "झाशीदुर्गं त्यजतु" इति आदेशम् अददात् | किन्तु सा झाशीराज्यस्य रक्षणाय निर्धारिता आसीत् | सा सैन्यसंघटनकर्तुम् आरम्भम् अकरोत् | तस्याः सैन्यै पुरुषाः च स्त्रियः च आसन् |

अनुवर्तते

- दीपाली भागवत

गणपथेः पराभवः

गणेश चतुर्थी नाम्ना उत्सवः भाद्रपदमासे शुक्ल पक्षे चतुर्थीतिथौ भवति |

जनानाम् भक्तिः गणेशे अस्तिः । सः गणानाम् अधिपतिः,अथः सः विघ्नान् नाशयति इति जनाः भाति। गणेशः मधुरान् मोधकान् बहु इच्छति । एकदा सः मुधुरभक्ष्यान्नं, मधुरान् मोदकान् च अधिकम् अखादत्।

अनन्तरं शेषान् मधुरान् मोधकान् सङ्ग्रुह्या आयेसेन मूषकस्य उपरि स्तित्वा गृहम् प्रचलति ।

किन्चित् दूरे मूषकस्य सन्तुलनं नश्यति ।अतः गणेशः अपि प्रस्खल्य अधः पतति । सर्वा: मधुराः मोदकाः अपि पतन्ति | गणेशः मन्दम् मन्दम् उत्थाय प्रतिदिशम् पश्यति । आशाम् करोति कोपि तस्य अवस्थां न पश्यतु |

मन्दभाग्यः चद्रमाः एतद् सर्वम् पश्यति | अधः पतितस्य गजाननस्य , लम्बोदरस्य अवस्थां द्रुष्ट्व चन्द्रमा: हसति । अवहेलनम् करोति | अपहासम् श्रुत्व गणेशः पराभवम् अनुभवति |

क्रुद्दः गणेशः "तुच्च: चन्द्रम:" इति गर्जति | गणेशः शपति यत् माम् द्रुष्त्वा अपहसति किम् ?

मम आकर: विलक्षन: अस्ति परन्तु अहम् गणानाम् अध्यक्षः | सर्वेषु लोकेषु मम पूजा भवति ।तव सुन्दरः रूपं त्वाम् मन्दबुद्दिम् अकरोत् | अतः त्वम् अद्रुश्यः भव | कोपि तव सुन्दररूपस्य दर्शनम् न शक्नोति " । गर्वभन्गः कम्पितः चन्द्रमाः स्वस्य अपरदम् ज्ञात्व गणेशस्य शरणम् प्राप्य क्षमाम् याचते | शान्तः गेनेशः वदति यत् अहम् मम शापम् निष्काशयितुं न शक्नोमि |परन्तु शपम् अल्पं करोमि | यदि कोपि गनेष चतुर्थीतिथौ चन्द्रमसम् पश्यति तर्हि सःअपवादान् समस्याः च अनुभवति | इति उक्त्वा गणेश निर्गच्छति अतः यद्यपि चतुर्थीतिथौ चन्द्रमाः पुर्नकान्त्य प्रज्वलति तथापि केपि चन्द्रमसम् न पश्यन्ति |

क्रीडाचक्रम्

अहं गत वर्षे पञ्चदशानां वर्षानाम् अनन्तरं क्रीडाचक्रं द्रष्टुम् अगच्छम् | तत्र आरम्भे चतुर्षु द्वारेषु चत्वारः कलायनाः आगच्छन् | ते चतस्रभिः रज्जुभिः नेत्रदीपकां क्रीडाम् अकुर्वन् | अनन्तरम् एकः विदुषकः आगच्छत् | सः द्वाभ्यां कलायनाभ्यां सह रज्जुभिः क्रीडां कर्तुं प्रयत्नम् अकरोत् | परन्तु तस्य क्रीडां दृष्ट्वा तौ द्वौ कलायनौ अन्तः अगच्छताम् | तस्मात् परम् द्वयोः द्वारयोः षट् श्वापदाः तेषाम् एकेन स्वामिना सह आगच्छन् | तेषु षटसु श्वापदेषु त्रयः सिंहाः च तिस्त्रः गज्यः च आसन् | ते सर्वेऽपि सम्यक् क्रीडाम् अकुर्वन् परन्तु तिसृणां गजीनाम् अपेक्षया त्रयाणां सिंहानां क्रीडा अधिका रोमान्चिता आसीत् | विदुषकः तु भीत्या त्रिभ्यः सिंहेभ्यः दूरं अधावत् | क्रीडां पश्चात् तेषां स्वामी त्रिभ्यः सिंहेभ्यः मांसखण्डानि च तिसृभ्यः गजीभ्यः पर्णानि च अददात् | अन्ते विदुषकः त्रिभिः कन्दुकैः क्रीडाम् अकरोत् | तत् क्रीडाचक्रं मम अतिमनोरन्जनम् अकरोत् |

दीपाली भागवत

चन्द्रमाः Feb 14 & 21 - कल्पना

Feb 14 2017
1. अद्य महिलासभायाः (महिलाणां साभायाः) सम्मेलनम् आसीत् |सम्मेलनम् भवनस्य उन्नते कुट्टिमे
   प्राचलत् ।स्वागतप्रकोष्टे महिलाः शुक्रवर्णाः शाटिकाः धृत्वा सुधारिनाः शोभन्ते ।
2. नीले आकशे चन्द्रमाः विहरति । जनाः चन्द्रवत्याम् रात्रौ जनाः अटितुम् इच्छन्ति । विशेषतः
   प्रेमिकाः ।
3.यदकदापि चन्द्रकान्तिः ताजमहल् भवनं स्प्रुशति तत् समये ताजमहल् देदीप्यमानः वज्रः ईव 
  प्रज्वलति ।
4. कतिचन प्रेमिकाः चन्द्रमसं प्रति  प्रलापनं अपि कुर्वन्ति । कतिचन विरहितायाः वेदनायाः  
    प्रकटनम्  कुर्वन्ति ।
5. रामात् विरहिता सीता अशोकवाटिकायां भयंकराणां प्राणहरिणीणां राक्षसीणां मध्ये आसीना अस्ति 
  ।यद्यपि सीतायाः वदनं खिन्नं श्रान्तं च अस्ति तथापि प्रज्वलति ।तस्मात् कारनात् एव हनुमानः सीतां
  अभिजानाति ।
6.सीतायाः वियोगस्य समये रामः अपि चन्द्रमसम् प्रति सम्भाषनं क्रुतवान् व? सीतां स्प्रुष्टवा आगता
  मरुता  वेदनायाः प्रकटनं क्रुतवान् व?तत् मरुत् रामां स्वन्तनम् अकरोत् वा ?

Feb 21 2017

दक्ष्यमहाराजस्य पुत्र्यः सप्तविंशतिः सन्ति । सर्वाः चन्द्रमसं परिणन्न्ति |चन्द्रमाः सर्वस्याः अपेक्षया रोहिणीं इच्छति ।सर्वाः अपेक्षया चन्द्रमाः रोहिणीं एव इच्छति । एतद् विशयं तां दक्ष महाराजं प्रति आवेदनं क्रुतवत्यः ।दक्षमहाराजः चन्द्रमसम् प्रति प्रत्यादेशं आदिष्टवान् । परन्तु चन्द्रामाः न शृणोति । ततः क्रुद्दः दक्षः चन्द्रमसम् शपति । क्रमेण क्षीर्णं भवतु ( क्षीयतु ) इति |व्याकुलः चन्द्रमाः ब्रह्णानं प्रति गत्वा हितोपदेशम् अपृच्छत् ।ब्रह्मः शिवस्य प्रार्थानां करोतु इति आदिष्टवान् ।तपस्यायाः अन्ते शिवः प्रत्यक्षीभूय चन्द्रमसः क्लेशः ज्ञातवान् | दक्षस्य शापस्य उपेक्षाम् न करोमि परन्तु कृष्णपक्ष समये भवान् क्षियते शुक्लपक्ष समये वर्धते इति वरं दत्वा निर्गच्छति | चन्द्रमाः उपशान्तः भवति । शिवस्य शिरसी आभरणं इव भवति । सोमनाथः  इत्युक्ते चन्द्रमाः रक्षकः इति |