Sunday, March 19, 2017

अष्टाध्यायीसूत्रपरिचय:

पाणिने: अष्टाध्याय्याम् व्याकरणनियमा: अतिसङ्क्षिप्तरुपेण दत्ता: आसन् | स: आरम्भे माहेश्वरसूत्राणि नाम स्वरव्यञ्जनयो: विशिष्ठान् समूहान् अयोजयत् |प्रत्येके सूत्रे अनुबन्ध: नाम अन्तिमवर्ण: अस्ति | कस्माच्चित् सूत्रात् अनुबन्धं विहाय कञ्चिदपि वर्णं स्वीकृत्य तत्परं कञ्चिदपि अनुबन्धं योजयित्वा य: द्विवर्णीय: शब्द: भवति तस्य प्रत्याहार: इति संज्ञा |उदा. "इक्" प्रत्याहार: 'इ' वर्णात् आरभ्य 'क्' अनुबन्धपर्यन्तम् अनुबन्धान् विहाय सर्वान् वर्णान् बोधयति | तथैव "यण्" प्रत्याहार: 'य' वर्णात् आरभ्य 'ण्' अनुबन्धपर्यन्तं, "अच्" प्रत्याहार: 'अ' वर्णात् आरभ्य 'च्' अनुबन्धपर्यन्तं सर्वान् वर्णान् बोधयति | अष्टाध्याय्या: षष्टमे अध्याये प्रथमे पादे सप्तसप्ततितमे सूत्रे इमे त्रय: प्रत्याहारा: सन्ति |   "इकोयणचि" नाम अस्मिन् सूत्रे "इक्" प्रत्याहारात् कश्चित् वर्णस्य अनन्तरं "अच्" प्रत्याहारस्य कोऽपि वर्ण: आगच्छति चेत् तस्य स्थाने "यण्" प्रत्याहारे क्रमश: य: वर्ण: अस्ति तम् योजयतु इति उपदेश:|
उदा. पितृ पदस्य तृतीयाविभक्त्या: एकवचनप्रत्ययम्  | तत्र पितृ पदस्य  ऋकारात् अनन्तरम् आ आगच्छति | अत: इक् प्रत्याहारत: ऋ इति तृतीय वर्णस्य स्थाने यण् प्रत्याहारत: तृतीय वर्ण: 'र' आगच्छति | अत: तस्य तृतीयाएकवचनं "पित् + र  + आ = पित्रा" भवति | तथैव मत्या, धेन्वा च |



 

No comments:

Post a Comment